جغرافیا و برنامه ریزی شهری

یکی از کلیدهای اصلی برنامه ریزی، داشتن نرخ رشد «تولد» است. تجربه نشان داده است که بی توجهی به ولادت نوزادان می تواند در سال ها و دهه های بعد تبعاتی را برای کشورها به همراه داشته باشد. چرا که نوزادی که امروز متولد می شود در بدو تولد نیازمند تغذیه و آب سالم و مسکن و محیط رشد مناسب است.

در هفت سالگی او نیازمند برخوردار شدن از سواد و رفتن به مدرسه، اعم از مقاطع دبستانی، راهنمایی و دبیرستانی است. پس از پایان دروس متوسطه بحث اشتغال یا ادامه تحصیلات در دانشگاه شکل می گیرد.

بحث ازدواج و درآمد مناسب و برخورداری از امکانات تامین اجتماعی، درمانی و بهداشتی از دیگر نیازهای آنها بشمار می آید.

به عبارتی دقت و توجه به بحث هرم جمعیتی می تواند یاریگر برنامه ریزان در زمینه های مختلف از جمله پزشکی، آموزش و پرورش، ورزش، علمی، کار و امور اجتماعی، دادگستری، نظامی و فرهنگی، کشاورزی و تامین مواد غذایی باشد.

افزایش جمعیت جوان کشور؛ تهدید یا قوت

روند تغییرات و نرخ رشد جمعیت جوان طی سال های نخستین سرشماری تا سال 1380 بیانگر این واقعیت است که جمعیت جوان کشور در سال 1335 از چهار میلیون و 435 هزار و 504 نفر با افزایش در سال 1345 به پنج میلیون و 602 هزار و 444 نفر رسیده که نرخ رشد سالانه آن 4/2 درصد می باشد.

در سال 1355 جمعیت جوان کشور به هشت میلیون و 504 هزار و 65 نفر می رسد که نسبت به سال 1345 از نرخ رشد سالانه 3/4 درصدی برخوردار است، آمارها همچنان سیر صعودی دارد تا سال 1365 که جمعیت جوان در آن به 13 میلیون و 13 هزار و 329 نفر می رسد، با این توضیح که نرخ رشد سالانه در سال 1365 به 35/4 درصد رسیده است.

همچنین آمارها بیانگر اینست که نرخ رشد جمعیت جوان کشور در سال 1375 به 17 میلیون و 46 هزار و 671 نفر رسیده که نرخ رشد سالانه آن 74/2 درصد می باشد و در سال 1380 آمار جمعیت جوان کشور  21 میلیون و 316 هزار و 79 نفر است که به عبارتی نرخ رشد سالانه آن 57/4 درصد می باشد.

متوسط رشد سالانه جمعیت کشور در 50 سال گذشته

براساس آمارهای سازمان ثبت احوال متوسط رشد سالانه جمعیت کشور به تفکیک نقاط شهری و روستایی طی سال های 35-1385 بیانگر این واقعیات است که متوسط رشد سالانه جمعیت کشور در سال 35-1365 به 13/3 درصد، در سال 45-1355 به 71/2 درصد، در سال 55-1365 به 91/3 درصد، در سال 65-1375 به 50/2 درصد، در سال 70-1375 به 47/1 درصد و در  سال 75-1385 به 62/1 درصد می رسد. متوسط دوره 50 ساله نشانگر اینست که متوسط رشد سالانه جمعیت کل کشور از سال 1355 تا 1385 به 66/2 درصد رسیده است.

آنچه حائز اهمیت است اینست که به موازات افزایش جمعیت در کشور نرخ جمعیتی در روستاها سیر نزولی بخود می گیرد و در شهرها سیر صعودی، به نحوی که نرخ رشد سالانه جمعیت کشور در شهرها در سال 35-1345 حدود 10/5 درصد در نقاط شهری است. در سال 45-1355 به 93/4 درصد، در سال 55- 1365 به 41/5 درصد، در سال 65- 1370 به 43/4 درصد، در سال 70-1375 به 95/2 درصد و در سال 75-1385 به 74/2 درصد می رسد.

به عبارتی دیگر متوسط نرخ رشد جمعیت کشور در دوره 50 ساله به 27/4 درصد می رسد، در حالی که متوسط رشد سالانه جمعیت کشور در نقاط روستایی به جز مقطع 55-1365 مدام سیر صعودی داشته است.

 آمارها بیانگر اینست که نرخ رشد سالانه جمعیت کشور در روستاها در دهه 35-1345 حدود 09/2 درصد بوده است. در سال 45-1355 به 11/1 درصد،در سال 1355- 1365 به 27/2 درصد و در سال 65-1370 به 14/1 درصد می رسد.

اما آنچه نگران کننده می شود اینست که ما یکباره می بینیم رشد سالانه جمعیت روستایی کشور در سال 75-1385 به منفی 44 درصد کاهش می یابد.

آمار جمعیت کشور در سال 1385

علی ایحال براساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1385 مرکز آمار ایران جمعیت کل کشور 70 میلیون و 472 هزار و 846 نفر اعلام شده است در این میان جمعیت مرد کشور 35 میلیون و 854 هزار و 818 نفر و جمعیت زنان نیز 34 میلیون و 618 هزار و 28 نفر می باشد.

در این میان میزان جمعیتی که در نقاط شهری زندگی می کنند 48 میلیون و 245 هزار و 75 نفر است که 24 میلیون و 568 هزار و 820 نفر را مرد و در مقابل 23 میلیون و 676 هزار و 255 نفر را زن در نقاط شهری تشکیل می دهد.

در حالیکه کل جمعیتی که در نقاط روستایی زندگی می کنند 22 میلیون و 123 هزار و 54 نفر تشکیل می دهد،در این میان 11 میلیون و 232 هزار و 923 نفر مرد و 10 میلیون و 890 هزار و 121 نفر زن تشکیل می دهند در این بین حدود 104 هزار نفر در کشور به صورت غیر ساکن (مهاجر یا کوچ نشین) زندگی می کنند که 53 هزار و 65 نفر آن مرد و 51 هزار و 652 نفر آن را زن تشکیل می دهند.

اگر دقت کنیم می بینیم متوسط رشد سالیانه جمعیت کشور در سرشماری 1385 به 61/1 درصد رسیده، در حالی که متوسط رشد سالیانه جمعیت کشور در سال 75 96/1درصد بوده که نشان دهنده موفقیت دولت در کنترل نرخ جمعیت بوده است. در این بین متوسط رشد سالیانه جمعیت در نقاط شهری در سال 1385 حدود 74/2 درصد بوده در حالی که در سال 1375 متوسط رشد سالیانه جمعیت در نقاط شهری 21/3 درصد بوده است.

اما نگرانی آنجا به چشم می آید که می بینیم متوسط رشد سالیانه جمعیت در نقاط روستایی براساس سرشماری 1385 به منفی 44 درصد رسیده است، حال آنکه متوسط رشد سالیانه جمعیت در نقاط روستایی براساس سرشماری 1375 حدود 28 درصد مثبت بوده است.

آمار مهاجرت و دلایل آن

به عبارت دیگر جمعیت در روستاها در حال مهاجرت به شهرها و آن هم کلان شهرها یا شهرهای صنعتی بوده اند.

به عنوان مثال استان اصفهان متوسط رشد سالانه جمعیت در سال 85 در حالیکه از نرخ 51/1 درصدی برخوردار بوده اما متوسط رشد سالیانه جمعیت در روستاها حدود 78/2- درصد بوده است و این استان در جایگاه نخست از لحاظ مهاجرت روستا و کاهش جمعیتی را داراست.

استان مرکزی نیز در حالیکه متوسط رشد سالیانه جمعیت کشور حدود 94 درصد بوده است اما متوسط رشد سالیانه جمعیت روستایی در آن 31/2- درصد بوده است در جایگاه سوم استان تهران قرار دارد تهران در حالیکه متوسط رشد سالیانه جمعیت کشور در سال 1385 در آن حدود 63/2 درصد بوده است اما متوسط رشد سالیانه جمعیت روستایی در آن 07/2- درصد بوده است. پس از آن استان همدان قرار دارد در حالیکه این استان نیز متوسط رشد سالیانه جمعیت کشور در آن 15 درصد است اما باز شاهدیم متوسط رشد سالیانه جمعیت روستایی در آن 81/1- درصد است.

رشد سالانه جمعیت کشور در شهرها و کاهش و ترک روستاها بیانگر تهدیدی است جدی، چرا که با توجه به نیازمند بودن جمعیت بیش از 70 میلیونی کشور به منابع غذایی و پروتئینی، لازمست که مسئولان کشور دلایل کاهش جمعیت در روستاها را به صورت ریشه ای و دقیق مورد توجه قرار دهند، زیرا خالی شدن جمعیت روستاها علامت مناسبی نمی تواند باشد.

به صورت خیلی اجمالی ادامه چنین روندی می تواند افزایش مهاجرت، افزایش حاشیه نشینی و به تبع آن رشد بزهکاری، اعتیاد، متلاطم شدن بازار کار و تحصیلات را رقم زند.

گزارش از: محمداحسان امیدی